www.formanowicz.pl [start]
|
Pradzieje rodu Fórmanowiczów z Wielichowa
|
Antenatem rodu Fórmanowiczów (Formanowiczów) z Wielichowa był kuśnierz Andrzej Formanowicz, który w 1716 roku wstąpił do cechu krawieckiego. Jest to najwcześniejszy zapis o osobie noszącej nazwisko Fórmanowicz w księgach miejskich i cechowych miasta Wielichowa [A. H. Kaletka „Z przeszłości miasta Wielichowa. 1429-1929”, Welichowo:1929; str. 139]. Informacje podane przez Kaletkę zostały potwierdzone w księgach parafialnych. Zawód Andrzeja „pellio” (łac.: kuśnierz), jest dwukrotnie podkreślany w zapisach metrykalnych: raz przy chrzcie syna Michała (1740), a po raz drugi w akcie zgonu Andrzeja w 1762 r. Na podstawie wspomnianej już monografii Wielichowa, wiemy także, że Andrzej (zapisany już jako Fórmanowicz), został cechmistrzem cechu krawieckiego w 1724 roku [str. 60, 85] i należał do tego cechu w latach 1716 – 1727, gdy cech kuśnierski wchodził w skład cechu krawieckiego. W roku 1747 do cechu kuśnierskiego należało dwóch mistrzów "cechmisrz Andrz. Fórmanowicz i Walenty Michalski" [j.w. str. 84].
Dziećmi Andrzeja byli na pewno: Jan, ur. 4.01.1732 r. (jego matką była Katarzyna), Jadwiga, ur. 1.10,1734 r. i Michał (później czterokrotny burmistrz Wielichowa), ur. 29.09.1740 r. Matką dwojga ostatnich dzieci była Zuzanna. Podane akty chrztu wymienionych trojga dzieci jednoznacznie określają ich rodziców. Biorąc po uwagę brak zapisów o jakichkolwiek innych Formanowiczach, żyjących w Wielichowie w I połowie XVIII w., przypuszczam, że Andrzej był ojcem trzech osób o tym nazwisku, poznanych dzięki aktom ślubów: Wojciecha, ur. ok. 1716 r., Magdaleny (po mężu Nowackiej) ur. ok. 1727 r. i Ewy (później Kapskiej), ur. ok. 1740 r.. Dla trojga ostatnich osób nie odnaleziono dokumentów pozwalających na określenie ich rodziców.
Andrzej Formanowicz vel Fórmanowicz zmarł w Wielichowie 30 marca 1762 roku. Umierając miał około 70 lat. Zuzanna Formanowiczowa, jego II żona, zmarła mając 90 lat w dn. 18.11.1782 r. Została pochowana na cmentarzu przy kościele parafialnym w Wielichowie (ad ecclesiae Maximam).
Nie jest znana dokładna data urodzin Andrzeja Formanowicza. Rok, w którym przyszedł na świat, możemy jednak dość dokładnie określić na podstawie istniejących zapisów. Kaletka [„Z przeszłości miasta Wielichowa. 1429-1929”, Welichowo: 1929; str. 139] pisze: „Kuśnierz Andrzej Formanowicz wstępuje w 1716 do cechu krawieckiego”. Informacja ta może opisywać jedno z dwóch zdarzeń:
W pierwszym przypadku Andrzej mógł mieć w dniu przyjęcia do cechu ok. 18. lat, a w drugim był starszym i miał ok. 25-30 lat. Niewątpliwie urodził się jeszcze w XVII w., najprawdopodobniej w jego ostatnim dziesięcioleciu. Zakładam, że w 1690 r.
Najstarszym (przypuszczalnym) synem Andrzeja był Wojciech, sześciokrotnie wymieniony w księgach metrykalnych parafii w Wielichowie w latach 1748 – 1774. W dwóch zapisach Wojciecha nazwano „civis Wielichowians” (obywatel Wielichowa), w tym raz wspólnie z żoną Reginą, jako obywatele („civium”). Wojciech i Regina mieli jedno dzieko - syna Marcina, który dożył jedynie wieku 8 lat. Synem Wojciecha mógł byc także Mateusz (późniejszy rzeźnik), urodzony w roku 1769. Wojciech zmarł 20 08.1782 w wieku 66 lat (urodzony był więc ok. 1716 r).
Tytuł "obywatel" świadczy o wyskiej pozycji społecznej, którą zajmował Wojciech Fórmanowicz w mieście. Był najprawdopodobniej rzemieślnikiem i to majstrem, gdyż dopiero posiadanie tytułu "obywatela" nadawanego praz radę miasta, otwierało moziwość posiadania własnego warsztatu. Miał też własny dom a jako obywatel, prawo wybierania władz miasta.
(Na podstawie książki Jana Ptaśnika, „Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce”, Warszaw: PIW, 1948).
Żoną Wojciecha Fórmanowicza była Regina z domu Słomińska. Ich ślub odbył się w Wielichowie w dniu 28 stycznia 1766 r. Żona Wojciecha jest bez wątpienia identyczną z wymienioną przez A. H. Kaletkaę Reginą (cyt.): "1 voto Fórmanowiczową, 2 voto Adamską", która po roku 1783 przekazała stosunkowo znaczną kwotę na bractwo literackie przy kościele farnym w Wielichowie [„Z przeszłości miasta Wielichowa. 1429-1929”, Welichowo:1929, str. 112]. Wojciech, pierwszy mąż Reginy. zmarł w dniu 20 sierpnia 1782 roku i został pochowany wewnątrz kościoła parafialnego w Wielichowie ("in medio Ecclesiae”) - pod jego posadzką. Na podstawie zapisów z księgi ślubów parafii wielichowskiej wiemy, że po pół roku wdowieństwa, w lutym 1783 r., Regina powtórnie wychodzi za mąż. Jej mężem zostaje Stefan Adamski a świadkiem na ich ślubie był Michał Fórmanowicz, najmłodszy syn Andrzeja. W kolejnych latach po tym ślubie Regina, nazywana „1 v. Fórmanowiczowa, 2 v. Adamska”, przekazała darowiznę na bractwo kościelne.
O Janie, kolejnym synu Andrzeja i Katarzyny - prócz daty jego chrztu - nie mamy innych informacji. Prawdopodobnie zmarł w dzieciństwie.
Michał Formanowicz był najmłodszym, znanym synem Andrzeja - kuśnierza. Jest najprawdopodobniej tożsamy z wymienionym przez A. H. Kaletkaę [„Z przeszłości miasta Wielichowa. 1429-1929”, Wielichowo: 1929] krawcem Michałem Fórmanowiczem, wspomnianym w księdze cechu w 1783 r. [str. 59]. Z datą 1794 Michał Fórmanowicz jest również wymieniony [j.w. str. 87] jako jeden z siedmiu działających w Wielichowie rzeźników. W tym samym roku Michał Fórmanowicz jest jednym z pięciu kramarzy handlujących w Wielichowie solą i śledziami [j.w. str. 94]. Najważniejszym jest fakt, że Michał Fórmanowicz był kilkakrotnie wybierany na burmistrza Wielichowa [j.w. str. 28]. Obejmował tą funkcję w następujących latach (czterech rocznych kadencjach): 1779/80, 1781/82 – 1782/83 i 1784/84. W latach 1780 i 1781 był tytyłowany rajcą miejskim. Michał miał dwie żony: Mariannę, która zmarła w 1784 roku i Reginę z d. Lewarską, z którą ożenił się w Wielichowie w dniu 27 kwietnia 1785 r.
Z przedstawionych wyżej faktów z życia Michała można wysnuć wniosek, że był on bardzo przedsiębiorczym człowiekiem. W wieku 32 lat zostaje burmistrzem a potem był trzykrotnie wybierany na kolejne kadencje. Idąc w ślady ojca wyucza się na majstra krawieckiego. Jednak przypuszczalnie krawcom nie wiodło się najlepiej, więc zostaje również rzeźnikiem a także zajmuje się handlem.
Na podstawie książki „Wielkopolska brać cechowa w okresie staropolskim” [Muzeum Początków Państwa Polskiego, Gniezno 2005; Jerzy Łojko, Paulina Wojtyniak, „Cechy i rzemiosło miast Wielkopolski od XIII do XVIII wieku"; str. 37], możemy stwierdzić, że :
„Cechy otwierały drogę osobistym karierom członków. Były to najczęściej awanse powiązane ze służbą społeczną i udziałem we władzach miasta. Zasłużeni cechmistrze zostawali najpierw ławnikami, następnie wójtami, rajcami, w końcu nieliczni dochodzili do godności burmistrza. Awans osobisty często przekładał się na ich awans ekonomiczny lub wpływał na przebieg karier męskiej części potomstwa, które drogę w dorosłe życie rozpoczynało od studiów uniwersyteckich. Porównanie zawartości metryki Uniwersytetu Jagiellońskiego z zawartością akt miejskich wskazuje na mieszczańskie kręgi rekrutacji studentów krakowskich pochodzących z wielu miast Wielkopolski, przede wszystkim z ośrodków municypalnych dużych i średniej wielkości”.
* * *
Informacje podane przez A.H. Kaletkę [„Z przeszłości miasta Wielichowa. 1429-1929”, Wielichowo: 1929] opierają się w znacznej mierze na dokumentach, które uległy zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Nie istnieje już w zbiorach Archiwum Państwowego w Poznaniu księga cechu krawców, w której w 1716 roku pojawił się po raz pierwszy zapis o Andrzeju Formanowiczu. Kaletka pisze, że w jego czasach (czyli w roku 1929) istniała jeszcze księga wójtowska z lat 1653-1791, obejmująca 105 kart i księga burmistrzowska z lat 1759-1791 licząca 40 kart. Dziś nie ma już tych ksiąg. Wobec tego stanu rzeczy, nie jesteśmy w stanie zweryfikować zapisów o Fórmanowiczach podawanych w powyższej monografii. Biorąc jednak po uwagę rzetelność pracy Kaletki i obfitość materiału archiwalnego, z którego czerpał wiedzę tworząc swoje opracowanie (był wszak dyrektorem poznańskiego Archiwum), należy uznać te dane jako jak najbardziej godne zaufania. Konsekwencją tego rozumowania będzie twierdzenie, że autor w dostępnych mu wielichowskich archiwaliach, nie napotkał osób noszących nazwisko "Formanowicz" przed rokiem 1716. W rozdziale p.t. "Zdawna osiadłe rodziny" jako najwcześniejszy wymieniony został Andrzej Formanowicz (1716). Gdyby nazwisko to w żródłach wymieniane było wcześniej (jak wiele innych w Wielichowie, już od XVI w.), to bez wątpienia Kaletka podałby datę wcześniejszą. Istotnym będzie tu podkreślenie znaczenia jakie od początku swego pojawienia się w Wielichowie odgrywała rodzina Formanowiczów. Jeśli Andrzej jest cechmistrzem w dwóch cechach rzemieślniczych: krawieckim i kuśnierskim, to już jego synowie awansują w drabinie społecznej wyżej. Wojciech tytułowany wielokrotnie „civis Wielichowians” po śmierci – dla podkreślenia jego pozycji – został pochowany w środku kościoła parafialnego w Wielichowie. Z kolei Michał także rzemieślnik, był wielokrotnie wybierany burmistrzem Wielichowa oraz rajcą miejskim. Skoro synowie zaszli tak daleko to i ojciec (Andrzej) musiał być nie byle kim.
Odpowiedź na pytanie: skąd przybył kuśnierz Andrzej Formanowicz do Wielichowa, pozostaje jednak nadal tajemnicą odległej przeszłości.