Pisownia nazwiska

Zapisy z pierwszej połowy XVIII wieku jednoznacznie dowodzą, że pierwotny sposób zapisu naszego nazwiska brzmiał FORMANOWICZ. Zapisy te potwierdzają się zarówno w księgach parafialnych (metrykalnych), jak i cechowych oraz miejskich. W celu wyjaśnienia etymologii nazwiska Formanowicz skorzystałem z pomocy dr Małgorzaty Magda-Czekaj z Pracowni Antroponimicznej Zakład Onomastyki PAN w Krakowie. Oto jej opinia:

Nazwę osobową Formanowicz, Fórmanowicz, Furmanowicz zaliczamy do nazw patronimicznych (odojcowskich), wyrażonych formantem –ic -owic (wcześniejsze formanty), a pod wpływem języka ukraińskiego nastąpiło przekształcenie ich w –icz, -owicz. Nazwa osobowa Forman-owicz utworzona formantem –owicz od dodatkowego określenia ojca, tu od nazwy zawodu ojca - furman (staropolskie forman) oznacza zawsze syna osoby, której dodatkowe określenie (nazwa zawodu) tkwi w podstawie tej formy. Apelatyw furman "woźnica” istnieje od XIV w. Najstarszy zapis nazwy osobowej pochodzi także z XIV w: Janussio dicto Furman, herede in Bechowo 1391. Następne zapisy z XV w: Johannes Furman, canonicus Poznaniensis 1414-1415; Johannes Vyelgy alias Furman de Cracovia 1496, także Swench Furman-owicz 1418. W języku polskim mamy furman. Często także w gwarze używano forman. Mogło dojść do zmiany samogłoski „u” w „o” pod wpływem głoski „r” (jest to obniżenie samogłoski przed głoską sonorną, czyli uwarunkowanie historyczne).
         Rozszerzony sufiks –owic, -ewic pojawia się od XII wieku. Przykłady form z tym formantem znajdujemy już w bulli gnieźnieńskiej z 1186 r. a także w innych dokumentach dwunastowiecznych. W wiekach późniejszych coraz więcej znajdujemy form z sufiksem –owic(z), -ewic(z), służących łącznie z nazwami odapelatywnymi, nominacji osób z warstwy mieszczańskiej, rzemieślniczej i chłopskiej. Nazwiska zakończone na –owicz dominują na Kresach północno-wschodnich. Na tej podstawie jednak nie możemy mówić o pochodzeniu Formanowiczów z Kresów.

Pojawiające się z czasem różnice w zapisie nazwiska mogą wynikać z kilku przyczyn. W staropolszczyźnie funkcjonowały, w różnych wyrazach, krótkie i długie samogłoski, a wśród nich “oo”-długie. Gdy wynaleziono druk pojawił się problem zapisu tej zgłoski. Chodziło o to aby zmniejszyć liczbę powtarzających się liter (a więc potrzebnych w kaszcie czcionek) i na drogim papierze zaoszczędzić miejsca w tekście. Wskutek tego zapotrzebowania polscy drukarze wymyślili równoważnik i długi dźwięk “o” zaczęli zaznaczać przez dodanie kreski ponad tą czcionką jak np. w słowie ”Bóg”. Tak zmodyfikowaną literę odczytywano oczywiście nadal jako długą samogłoską “oo”. Atoli od połowy XV wieku (w/g prof. Miodka TV 2.04.2006) rozpoczął się proces ewolucyjny trwający do początków XVII wieku, a więc ponad 200 lat, w trakcie którego zaprzestano rozróżniać krótkie od długich samogłosek, a wymawianie tych drugich stopniowo skracano. A później, powoli, wymowa “ó” twardniała i zapisaną literę zaczęto wymawiać jak “u”. Skutkiem tego nazwisko Formanowicz, pierwotnie z długą samogłoską “oo”, zaczęto zapisywać (“za drukarskim przewodem”) jako Fórmanowicz. W okresie rozbiorów - a według moich analiz zapisów metrykalnych i pruskich pism urzędowych, od około 1830-1840 roku – następowało stopniowa zmiana zapisu nazwiska na Furmanowicz. Stało się to bez wątpienia dzięki pruskim urzędnikom nie znających litery "ó". Wzrost nacisku germanizacyjnego pod panowaniem E.H. Flottwella jako nadprezydenta Wielkiego Księstwa Poznańskiego (po powstaniu listopadowym) potwierdzają także źródła historyczne,. Proces zamiany dotychczasowego „o” i "ó" na „u” najbardziej nasilony był w Buku, a mniej w Gostyniu i w Wielichowie. W efekcie mamy współcześnie trzy formy zapisu tego samego nazwiska. W zależności od stopnia “oporu materii” przetrwała w różnych gałęziach rodziny pierwsza, druga czy też trzecia jego wersja. Aliści długotrwałość tego procesu i przetrwanie do naszych czasów kolejnych form ewolucyjnych, wskazuje, że nazwisko pochodzi z jednego żródłosłowu, z bardzo dawnych czasów.